Hoofdaccent - Ria Reeuw

Tekst en foto’s: Ria Teeuw
Verschenen in het Vakblad voor de Natuurgeneeskundige, jan/feb 2013

Hans Jansen over werken met (ex-)kankerpatiënten

Masseren met de handen op de rug

Massagetherapie voor mensen met kanker is waardevol. Zéér waardevol. In het afgelopen decennium hebben verschillende onderzoeken dat uitgewezen. De psycholoog dr. Adriaan Visser constateerde in een van die onderzoeken effecten als beter slapen, minder angst, minder onrust en soms ook minder pijn. Ook bleken mensen tijdens een chemokuur soms minder medicatie nodig te hebben. Simpelweg omdat ze minder spanning ervaarden.

Hans Jansen 8.JPGHet moet zo rond de milleniumwisseling geweest zijn, dat massagetherapeut Hans Jansen een artikel over Adriaan Visser onder ogen kreeg. Het maakte diepe indruk op hem en vormde voor hem de aanleiding om met kanker- en ex-kankerpatiënten te gaan werken. Die groep vormt nu het grootste deel van zijn cliëntenbestand. Het was een doelbewuste keuze en nog steeds staat hij er voor de volle honderd procent achter: ‘Ik kan me niet voorstellen dat ik anders zou willen werken dan zoals ik nu doe.’

Diploma’s aan de muur
Hij formuleert zijn woorden doordacht, spreekt met zachte stem en doet dat in een rustig tempo. Bescheidenheid is niet alleen wat hij uitstraalt, maar ook uitdraagt, omdat je volgens hem als mens, maar ook als hulpverlener tegenover die doelgroep ogenschijnlijk met lege handen staat. En hoe tegenstrijdig het misschien ook klinkt, juist daarin zit voor hem de waarde. ‘Het gaat helemaal niet om volle handen met technieken en al het andere dat je hebt geleerd’, vervolgt hij, ‘Ook draait het niet om je diploma’s aan de muur. Deze mensen zijn daar allemaal niet in geïnteresseerd. Natuurlijk moet je goed opgeleid zijn, maar belangrijker is dat je er met aandacht voor ze bent.’

Omgangspijn
Waar zijn doelgroep doorgaans heel erg onder lijdt, is een fenomeen dat hij betitelt als omgangspijn: ‘We hebben er geen flauw idee van wat er met iemand gebeurt als die de diagnose kanker krijgt. We denken vaak wel dat we dat weten, maar echt, dat doen we niet. Je kunt tegen zo iemand zeggen ‘ik begrijp wat je bedoelt en ik voel met je mee’, maar je wéét het gewoonweg niet, hoe graag je dat ook zou willen. Ik denk dat je altijd bescheiden moet luisteren naar wat de ander je te vertellen heeft.’ Hij denkt even na, om dan toe te voegen: ‘We hollen met z’n allen voort van het verleden naar de toekomst, maar als je hoort dat je een ernstige ziekte hebt, word je als het ware in je nekvel gegrepen en in feite even apart gezet. Je bent rakelings aangeraakt door het eindigzijn en je komt in een ander tijds- en ruimtebesef terecht, terwijl het leven voor de omgeving wel in dezelfde sneltreinvaart blijft doorgaan. Zo kan er omgangspijn ontstaan.

Vechten
Deze mensen willen vaak eerst eens rustig nadenken over hoe ze het nu gaan plooien, maar soms moeten ze binnen een week al beslissen over een bepaalde behandeling. Er is een drive van artsen en mensen die hen aansporen om snel te beslissen, want ‘er is niet zoveel tijd’. Het tijdsbesef is voor de omgeving totaal anders dan voor de mens die ziek is. Die heeft tijd nodig om stil te staan bij de veranderde verhoudingen.
Hans Jansen 30.JPGOok hoor ik mensen soms zeggen dat anderen willen dat ze vechten. Iemand zei tegen me ‘ik wil helemaal niet vechten, ik wil eerst eens alles overzien. Het gaat om mij.’ En dat laatste wordt vaak vergeten. Na de eerste schrik komen wilskracht en vechtlust natuurlijk voorop te staan om de behandelingen aan te kunnen. Er zijn mensen die hier met een haarstukje op komen en die dan afzetten. Ik sluit een behandeling altijd af bij het hoofd en vraag, heel simpel, mag ik je hoofd aanraken? Voor die mensen is mijn vraag een signaal dat ik rekening met ze hou. En dat missen ze soms in hun omgeving. Ze zien er toch goed uit? En: het is toch fantastisch zo’n haarwerk? Dat is ook zo’n stukje omgangspijn. Het gaat door als mensen genezen zijn. Voor hun omgeving, hoe warm die ook is, is het allemaal achter de rug, maar bij hen zitten het verdriet, de pijn en de zorg nog steeds in het lijf.

Zingeving
Hans raadt alle hulpverleners die met (ex-)kankerpatiënten werken aan om publicaties te lezen van het Nijmeegse Taborhuis, een centrum voor psychosociale begeleiding van mensen met kanker. Dat heeft onderzoek gedaan naar zingeving en spiritualiteit bij kankerpatiënten. In vrij korte en heldere documenten hebben ze daarin uiteengezet hoe je goed met deze groep kunt omgaan. ‘Die helpen om een beetje te kunnen invoelen wat deze mensen doormaken.’

Te ver
Hans heeft zijn werkweek verdeeld over zijn praktijk aan huis in Arnhem en het gezondheidscentrum Surya in Nijmegen. Hij besloot acht jaar geleden daar te gaan werken nadat hij een gesprek had gevoerd met een oncoloog van het Nijmeegse Radboudziekenhuis. Deze wilde graag mensen naar hem doorverwijzen, maar vertelde hem dat mensen soms zo ziek zijn, dat Arnhem gewoon te ver is. Na zijn besluit had Hans binnen een week een plek bij Surya. ‘Het viel precies allemaal in elkaar’, vertelt hij.

Omarmen
De bijeenkomsten die Hans sinds acht jaar volgt bij de oprichter van het Taborhuis, William Yang, hebben grote impact gehad op zijn eigen leven en een enorme verdieping gebracht in zijn werk, twee factoren die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. ‘Wat Yang bereikt met mensen, dat is geweldig’, vertelt hij. ‘ Hij geeft oefeningen waarbij zijn woorden je gewoon omarmen. Daarbij brengt hij me dichter bij mezelf dan ik ooit voor mogelijk had gehouden. Behalve cursussen aan hulpverleners, geeft hij ze ook aan kankerpatiënten, maar dan op hen afgestemd.’ Op de vraag wat precies de visie is van Yang, antwoordt Hans: ‘Dat het allemaal om het hier en nu gaat. Uiteindelijk gaat het erom te worden wie we zijn en het contact met ‘ons-Zelf’ zoveel mogelijk te behouden, in al onze kwetsbaarheid en kracht. Daar moet je het mee doen, zegt hij. Met al je gemakken en ongemakken.’

Wezenlijk belangrijk
Naast de cursussen en bijeenkomsten van Yang, woont Hans twee keer per jaar de stiltevijfdaagse bij, waarbij Yang de enige is die spreekt en de oefeningen en meditaties leidt. ‘Het werkt steeds dieper uit,’ vervolgt hij. ‘Wat Yang uitdraagt is een deel van me geworden. Ik zal me nu niet gauw meer druk maken om zaken als een bus die vijf minuten te laat komt of een trein die uitvalt door de sneeuw. Het gaat er mij om wat echt wezenlijk belangrijk is in het leven. Niet om wat we als mens belangrijk hebben gemaakt. Daar zit groot verschil tussen. Mijn gevoel over de waarde van het leven is verfijnd.’

Overeenkomst
Deze houding is ook kenmerkend in zijn werk als massagetherapeut. ‘Sommige van mijn cliënten komen heel lang bij me. Ik hoor weleens dat je als therapeut een soort behandelplan moet hebben en cliënten bij de eerste ontmoeting een overeenkomst moet laten ondertekenen. Zo zou ik niet kunnen werken. Als ik dat met hen zou bespreken, zouden ze gelijk weggaan. Ik geef een formulier en voer een intakegesprek, want een paar dingen wil ik altijd weten vanwege mogelijke contra-indicaties, maar die krijg ik altijd wel boven tafel.’

Omwenteling
Hans heeft geleerd om tijdens het werk vooral stil te zijn. Daarbij is het zijn ervaring dat, zoals hij zegt, een aanraking meer doet dan duizend woorden. Hans: ‘Soms zeggen cliënten alleen maar ‘goedemorgen’ en na afloop ‘graag tot de volgende keer’. Als ik dat vergelijk met mijn beginperiode als massagetherapeut, is dat een totale omwenteling. Maar mensen hebben recht op die stilte. Bij de behandelend arts, de controlerend arts en de familie moeten ze alsmaar uitleggen wat er aan de hand is en welke behandelingen ze ondergaan. Op een bepaald moment zijn ze uitgepraat en willen ze alleen maar stil zijn, stil liggen en aangeraakt worden. En niet meer dan dat. Natuurlijk, als ze een volgende keer willen praten, dan kan dat ook. Waar je als hulpverlener voor moet waken, is dat de rollen worden omgedraaid. Want dat hoor ik weleens van mijn cliënten. Ze willen een medemens iets vertellen en binnen vijf minuten zitten ze zelf te luisteren. Dat is enorm pijnlijk en valt ook onder omgangspijn. Het is niet dat die mensen niets willen horen, maar je moet hen de ruimte geven hun verhaal te vertellen, hoe groot of klein dat ook is. ’

Nietsdoen
Het is een grote mate van zorgvuldigheid die hij onverminderd voortzet in de behandeling: ‘Het klinkt misschien wel heel gek, maar ik zou bijna zeggen dat ik masseer met de handen op mijn rug.’
Op de vraag of hij dat wil uitleggen, vervolgt hij: ‘Elke hulpverlener heeft een scala aan opleidingen gedaan, kan heel veel, en wil soms heel veel. Maar ik denk dat het juist de kunst is om dat allemaal achterwege te laten en je volkomen af te stemmen op degene die op de bank ligt. Het gaat om invoelingsvermogen, dat is iets dat je zeker als massagetherapeut moet ontwikkelen. Ook al zijn mijn behandelingen vaak zonder woorden, belangrijk is dat ik ruimte laat voor alles wat zich aandient. Dat er echt ruimte is voor van alles, ook emoties of tranen. Dan ga ik niet met tissues lopen rennen, maar ga door met nog langzamer masseren. Als het nodig is, liggen mijn handen stil, dat is vaak al troostend genoeg. Dit is wat ik bedoel met ‘de handen op de rug’ en ‘met lege handen staan’. De meeste waarde zit misschien juist wel in het nietsdoen. Ik heb eens een cursus gevolgd bij de ontspanningstherapeut Pieter Langendijk. Die kon het zo treffend zeggen: ‘denk erom dat het niet om jou gaat maar om de mensen met wie je werkt. Zorg dat je niet verliefd wordt op je methoden en denkt dat je van alles kan,durf niets te doen letterlijk en figuurlijk. Elke keer moet je weer laten zien wat je in huis hebt. En dat beslis niet jij, maar degene die bij jou op de bank ligt.’

Hans Jansen 29.JPGZonder oordelen
Door alle ervaringen die hij heeft gehad in zijn leven, zijn werk en tijdens de bijeenkomsten met William Yang, koestert Hans een diepe wens. ‘Wat ik hoop, is dat mensen die ziek zijn geweest de schroom van zich af durven gooien en laten weten wat ze hebben meegemaakt, wat het met hen heeft gedaan en hoe ze nu in de maatschappij staan. Want ik denk dat we daar met z’n allen veel van kunnen leren. En ook dat we de plicht hebben om naar ze te luisteren, zonder oordelen en zonder vooroordelen. Daarin zit voor mij de waarde van het leven, en dat bedoel ik beslist niet op een zweverige manier, want dat is hier totaal niet aan de orde. Waar het wel om gaat, is dat je er bent voor de mensen om je heen. Dát is belangrijk.’
www.praktijkvoorintegralemassage.nl